Zainteresowanie kapitałem intelektualnym ma swoje korzenie w działaniach, które miały spowodować wzrost wartości firmy.

Obserwacje rynkowe wskazywały na zjawisko, polegające na tym, że o wartości firmy w coraz mniejszym zakresie decydowały zasoby (czynniki) materialne. Tym czynnikiem, którego udział miał coraz większe znaczenie była umiejętność wykorzystywania zasobów niematerialnych, czyli posiadanego kapitału intelektualnego.

Zarządzanie wartością firmy jest ogniwem łączącym strategię organizacji z wynikami finansowymi a wzajemne powiązanie wynagrodzeń motywacyjnych pracowników, pomiaru i ocen bieżącej działalności oraz metod postępowania umożliwia maksymalizację wartości przedsiębiorstw.[1] Świadome kształtowanie i zwiększanie wartości organizacji ujmowane w aspektach zarządczych pozwala osiągnąć zadawalające zwroty nakładów inwestycyjnych dla udziałowców, a także zadowolenie pozostałych interesariuszy i wzrost dynamiki rozwoju.

Zasoby niematerialne nie są obecnie ujmowane w tradycyjnych sprawozdaniach księgowych, ale mimo to są intuicyjnie wyceniane przez inwestorów zewnętrznych. Zdają sobie oni bowiem sprawę z tego, że o sukcesie przedsiębiorstwa decyduje nie tylko majątek finansowy i rzeczowy ale również takie czynniki jak kwalifikacje zatrudnionego personelu, rozpoznawana na rynku marka, kontakty z klientami, itp.[2]

Zarządzanie wartością w podstawowym ujęciu kieruje zainteresowanie na maksymalizację wartości dla udziałowców. Koncepcja ta występująca pod angielską nazwą „Value based menagement” proponuje stosowanie narzędzi analitycznych oraz procesów do skupiania pojedynczych jednostek organizacji wokół tworzenia wartości dla akcjonariuszy.[3] Tak pojmowane pojęcie wartości przedsiębiorstwa ma rodowód amerykański. Nieco inaczej podchodzi do problematyki wartości firmy model europejski, który uwzględnia rolę stron zainteresowanych przedsiębiorstwem tzw. interesariuszy, których zaangażowanie w przedsiębiorstwo umożliwia im zwrot nakładów a poprzez to zbudowanie silnych związków lojalnościowych sprzyjających osiąganiu korzyści z wzajemnej współpracy. Organizacja dzięki temu osiąga długofalowy wzrost. Zwrot nakładów dla interesariuszy może odznaczać się np. zwiększonym zadowoleniem klientów lub np. obniżonym ryzykiem transakcji handlowych dostawców. Zatem menedżerowie zarządzający organizacją nie powinni skupiać swojej uwagi na maksymalizacji wartości tylko dla udziałowców, lecz dla potrzeb długofalowego rozwoju rozdzielać ją na pozostałych interesariuszy, z zachowaniem strategicznej równowagi.

Koncepcja skierowana na akcjonariuszy jest sposobem zarządzania, w którym wszelkie procesy zarządcze podporządkowane są ciągłej restrukturyzacji oraz reorganizacji strategicznej realizowanej na potrzeby wzrostu wartości firmy.[4] W tym kontekście istotną rolę odgrywają finansowe wskaźniki wartości organizacji, którymi są między innymi tzw. ekonomiczna wartość dodana EVA (Economic Value Added), rynkowa wartość dodana MVA (Market Value Added) oraz wartość dodana dla akcjonariuszy SVA (Shareholders Value Added). Mierniki te integrują w swojej treści elementy pomiaru księgowego, finansowego oraz rynkowego. W procesie strategicznego zarządzania mierniki te odzwierciedlone są w perspektywie finansowej strategicznej karty wyników (Balanced Scorecard), która coraz częściej stosowana jest przez polskie przedsiębiorstwa. Koncepcja wzrostu wartości firmy integrowana ze strategią organizacji, której celem jest długofalowy rozwój oraz równoważenie tego rozwoju musi jednak uwzględniać sprzyjających przedsiębiorstwu interesariuszy, jakimi są klienci, dostawcy, pracownicy, wpływowe instytucje i inni. Widoczna rynkowa wartość przedsiębiorstwa pozytywnie oddziaływuje na tych interesariuszy, którzy stale chcą współdziałać z organizacją. Dzięki temu przedsiębiorstwo może wykorzystywać ich lojalność do prowadzenia działań marketingowych.

Prekursorem w zarządzaniu kapitałem intelektualnym była szwedzka firma „Skandia” działająca w branży finansowej i ubezpieczeniowej, która w raporcie finansowym w 1994 roku umieściła informacje o swojej strategii w odniesieniu do mierników wykorzystywanych w procesie informowania i motywowania oraz ocen pracowników. W tym czasie w wyniku tego wydarzenia nastąpił istotny zwrot w pojmowaniu i ocenie wartości przedsiębiorstw, w których aktywa rzeczowe odgrywają mniejszą rolę niż nierzeczowe. Skandia nazywając swój sposób opisu kapitału mianem „Navigatora” miała na myśli nawigacje celów organizacji w kierunku przyszłości wraz ze stymulacją jej odnowy i rozwoju. W roku 1995 jako pierwsza na świecie przedstawiła publiczny raport finansowy, którego załącznikiem był raport roczny dotyczący kapitału intelektualnego.

Termin „kapitał intelektualny” zastępowany jest często terminami „aktywa intelektualne”, „aktywa wiedzy” czy „własność intelektualna”.[5]

Podstawowe definicje kapitału intelektualnego podaje tablica 3, w której zawarto także podstawowe obszary tego kapitału, wskazywane przez różnych autorów.

Tablica 1

Wybrane definicje i obszary kapitału intelektualnego

Źródło: Opracowanie własne

W literaturze wyodrębnia się trzy podstawowe źródła, z których wywodzi się pojęcie kapitału intelektualnego. Są to: podejście japońskie oparte na doświadczeniach H. Itami związane z badaniami wpływu „niewidzialnych aktywów” na zarządzanie japońskimi korporacjami, podejście oparte na zbiorze prac różnych naukowców zebrane przez D. Teece w formie artykułów opublikowanych w 1986 roku kierujących swą uwagę na nowe spojrzenie na funkcjonowanie organizacji oraz podejście związane z doświadczeniami K. E. Sveibiego dotyczące różnych wymiarów kapitału ludzkiego i kapitału intelektualnego. Te ostatnie stały się bazą dla określenia wartości przedsiębiorstwa w oparciu o kompetencje i wiedzę pracowników.[23]

Warto zwrócić uwagę na nowoczesną koncepcję kapitału intelektualnego opracowaną w ostatnich latach przez niemieckich autorów I. Warschata, K. Wagnera i I. Haussa, którzy skoncentrowali się na szczególnej roli kapitału innowacyjnego w kapitale intelektualnym (rys. 1). Pokazali oni także związek pomiędzy poszczególnymi składnikami kapitału intelektualnego a kluczowymi czynnikami sukcesu.

Rys 1.  Koncepcja kapitału intelektualnego autorstwa I. Warschat, K. Wagner, I. Hauss

Źródło: I. Warschat, K. Wagner, I. Hauss, Measurement System for the Evaluation of R&D Knowledge in the Enginering Sector, Report on Workshop Intellectual Capital/ Intangible Investments 22nd, November 1999, European Commission

            W Polsce interesujący model kapitału intelektualnego zaprezentowali M. Bratnicki i J. Strużyna, którzy uważają, że efektywny model biznesu pojmowany jest jako szczególna kombinacja zasobów, wyróżniania się, koncentracji wokół składników kapitału intelektualnego wychodzącego poza zasoby fizyczne i finansowe oraz poza wnętrze organizacji. Organizacja za pośrednictwem tych zasobów buduje źródła wartości, a inwestując w nie podwyższa ich wartość strategiczną.[24] Historię rozwoju pojęcia kapitału intelektualnego przedstawia tablica 4.

Tablica 2

Kluczowe wydarzenia związane z rozwojem koncepcji kapitału intelektualnego

Źródło: H. Sulilivan, Valuc – Driven Intellectual Capital.How to Convert Intangible Corporate Assets into Market Value, A Brief History of the ICM Movement, Wiley 2000 oraz opracowanie własne

Wśród modeli kapitału intelektualnego szeroko znany jest ten, który wdrożono w firmie Skandia (pozycja 1 w tablicy 1). Ogólny schemat tego modelu prezentuje rys. 2

Model ten rozróżnia dwa obszary kapitału intelektualnego, którymi są kapitał ludzki oraz kapitał strukturalny.

Kapitał strukturalny ma także swoje wyraźne odniesienie rynkowe (marketingowe).

Rys. 2 Model wartości rynkowej Skandii

Źródło: L. Edvinsson, M. S. Malone, Kapitał intelektualny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 45.

Wiedza marketingowa oparta na doświadczeniu rynkowym kształtuje obraz kapitału relacyjnego organizacji. W strukturze kapitału intelektualnego zdefiniowanego przez L. Edvinssona i M. S. Malone kapitał relacyjny stanowi część kapitału strukturalnego i obejmuje umiejętności podtrzymywania bliskich i trwałych związków z klientami. W tym celu autorzy Navigatora Skandii zdefiniowali uniwersalne miary klienckiego kapitału intelektualnego.

Należą do nich między innymi:

udział w rynku;

liczba klientów;

liczba straconych klientów;

indeks zadowolonych klientów;

inne.

Budują one obraz rzeczywistej orientacji marketingowej przedsiębiorstwa. Ich całkowita ocena pozwala na spojrzenie na przedsiębiorstwo jak na trwały, stale podlegający zmianie związek sprzedawcy z klientem w procesie kreacji wartości.[25]

Poszczególne obszary kapitału intelektualnego modelu Skandii obejmują:

kapitał ludzki to połączenie wiedzy, umiejętności, doświadczenia pracowników i menedżerów przedsiębiorstwa. Pracownicy ci powinni się rozwijać wraz z organizacją tworząc tzw. inteligentną organizację. Powinni oni także podnosić swoje umiejętności i zdobywać nowe. Kapitał ludzki musi również uwzględniać kreatywność i innowacyjność organizacji;

kapitał strukturalny to zdolność organizacyjna, włączając w to fizyczne systemy stosowane do przesyłania i przechowywania materiału intelektualnego. Składa się on z trzech rodzajów kapitału: organizacyjnego, innowacyjnego i procesów. Kapitał organizacyjny to inwestycje przedsiębiorstwa w systemy zarządzania oraz filozofia, która przyśpiesza przepływ wiedzy w organizacji, jak i na zewnątrz – do dostawców i kanałów dystrybucji. Kapitał innowacyjny odnosi się do umiejętności odnowy i skutków innowacji w formie chronionych praw handlowych, własności intelektualnej i innych aktywów niematerialnych i talentów używanych by stworzyć i szybko wprowadzić na rynek nowe produkty i usługi. Kapitał procesów to te procesy pracy, techniki (np. ISO 9000) i programy pracownicze, które zwiększają i wzmacniają efektywność wytwarzania lub dostawy usług;

kapitał kliencki opisuje stosunki przedsiębiorstwa z klientami. Stosunki te są inne niż z pracownikami i partnerami biznesowymi i mają absolutnie centralne znaczenie dla wartości przedsiębiorstwa.[26]

Powiązania między tymi rodzajami kapitału intelektualnego to strategiczne odzwierciedlenie aktualnej wartości przedsiębiorstwa. Zrozumienie istoty wartości niematerialnych zmienia sposób prowadzenia firmy. Kapitał intelektualny zwraca uwagę na te zasadnicze mierniki, które będą miały znaczenie dla przyszłego stanu firmy.[27]

[1] M. Marcinkowska, Kształtowanie wartości firmy, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 23.

[2] Rozwój kapitału intelektualnego współczesnej organizacji, Praca zbiorowa pod redakcją A. Szałkowskiego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2005, s. 29.

[3] T. Dudycz, Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2005, s. 18.

[4] A. Jaki, Wycena Przedsiębiorstwa – przesłanki, procedury, metody, Oficyna Wydawnicza, Kraków 2004, s. 34.

[5] A. Jarugowa, J. Fijałkowska, Rachunkowość i zarządzanie kapitałem intelektualnym, Wydawnictwo ODiDK, Gdańsk 2002, s. 57.

[6] L. Edvinsson, M. S. Malone, Kapitał intelektualny, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001, s. 39.

[13] E. Skrzypek, Wpływ zarządzania wiedzą na jakość, „Problemy jakości” 1999nr 11, s. 5.

[14] J. Fitz – Enz, Rentowność inwestycji w kapitał ludzki, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2001, s. 23-24.

[16] M. Marcinkowska, Kształtowanie wartości firmy, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 93.

[17] K. Perechuda, Metody zarządzania przedsiębiorstwem, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław1998, s. 64-65.

[21] M. Bratnicki, J. Strużyna, Przedsiębiorczość i kapitał intelektualny, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach , Katowice 2001, s. 72.

[23] A. Jarugowa, I. Fijałakowska , Rachunkowość i zarządzanie kapitałem intelektualnym, Koncepcje i praktyka, Wydawnictwo ODiDK Sp. z o.o, Gdańsk 2002, s. 64-65.

[24] M. Bratnicki, J. Strużyna, Przedsiębiorczość i kapitał intelektualny, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach , Katowice 2001, s. 70-71.

[25] L. Edvinsson, M. S. Malone, Kapitał intelektualny, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001, s. 76 - 77.

[26] L. Edvinsson, M. S. Malone, Kapitał intelektualny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 34-35.

[27] J. Low, P. C. Kalafut, Niematerialne wartości firmy, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2004, s. 20.